Wat de Nederlandse AI Fabriek kan betekenen voor de zorg

AI in de zorg vraagt om een volgende stap

Artificiële intelligentie (AI) is al zichtbaar in de zorg. Beeldanalyse ondersteunt radiologen bij het herkennen van afwijkingen, spraakgestuurde toepassingen helpen zorgprofessionals bij verslaglegging en algoritmen kunnen bijdragen aan het inschatten van risico’s op complicaties of verslechtering. Tegelijkertijd staat de ontwikkeling van AI in de zorg nog in een relatief vroege fase. Veel toepassingen zijn kleinschalig, gericht op één taak of blijven steken in pilots en onderzoeksprojecten.

Met de opkomst van generatieve AI is daar een nieuwe fase bij gekomen. Deze jonge technologie kan tekst, beeld en andere gegevens verwerken, verbanden leggen en nieuwe output genereren. De mogelijkheden zijn groot, zeker in een kennisintensief domein als de zorg. Tegelijkertijd worden veel toonaangevende modellen ontwikkeld door een klein aantal grote internationale technologiebedrijven. Dat roept vragen op over afhankelijkheid, zeggenschap over gevoelige data en aansluiting op de Europese zorgcontext.

De volgende stap vraagt daarom meer dan losse toepassingen. Er is behoefte aan krachtige rekenvoorzieningen, toegang tot betrouwbare data, gespecialiseerde expertise en heldere kaders voor verantwoord gebruik. Precies op dat punt kan de Nederlandse AI Fabriek van betekenis zijn.

Wat is de Nederlandse AI Fabriek?

De Nederlandse AI Fabriek maakt deel uit van een Europees netwerk van AI Factories. Deze fabrieken worden ontwikkeld rond geavanceerde, voor AI geoptimaliseerde supercomputers en zijn bedoeld om onderzoekers, bedrijven en publieke organisaties te ondersteunen bij de ontwikkeling van hoogwaardige AI-modellen en toepassingen.

Nederland heeft gekozen voor een Nederlandse AI Fabriek in Groningen. Het initiatief wordt gedragen door SURF *, AIC4NL*, TNO* en Samenwerking Noord*, met steun van Europa, het Rijk en Regio Groningen en Noord-Drenthe. De totale investering bedraagt circa €200 miljoen.

De Nederlandse AI Fabriek bestaat uit twee hoofdelementen. Ten eerste komt er een krachtige AI-supercomputer, bedoeld voor het ontwikkelen, trainen en testen van geavanceerde AI-modellen. Ten tweede wordt een expertisecentrum opgebouwd, waar kennis over AI, data, toepassing, veiligheid, wet- en regelgeving en opschaling samenkomt.

De term ‘fabriek’ kan misleidend zijn. Het gaat niet om een plaats waar kant-en-klare zorgproducten van de band rollen. De Nederlandse AI Fabriek is vooral een ontwikkelomgeving: een nationale voorziening waar ambitieuze AI-toepassingen kunnen ontstaan die veel data, rekenkracht en expertise vragen.

Waarom is dit juist voor de zorg relevant?

Voor de zorg is dat van bijzonder belang. De gezondheidszorg beschikt over grote hoeveelheden waardevolle, maar ook complexe data. Denk aan medische beelden, laboratoriumuitslagen, genetische informatie, vrije tekst in dossiers en gegevens uit langlopende cohortstudies zoals Lifelines. Juist de combinatie van zulke databronnen kan nieuwe inzichten opleveren, bijvoorbeeld over ziekteontwikkeling, behandelrespons of risico’s op complicaties.

Het ontwikkelen van AI op basis van dergelijke gegevens is ingewikkeld. Het vraagt niet alleen om rekenkracht, maar ook om betrouwbare datakoppeling, kennis van privacy en regelgeving, klinische expertise en zorgvuldige validatie. De Nederlandse AI Fabriek brengt die werelden dichter bij elkaar. Zij kan onderzoekers en ontwikkelaars faciliteren om modellen te bouwen die passen bij de Nederlandse en Europese context, inclusief onze taal, zorgpraktijk en publieke waarden.

Daarmee raakt de Nederlandse AI Fabriek ook aan digitale soevereiniteit. Europa wil minder afhankelijk worden van een beperkt aantal grote buitenlandse technologiepartijen voor de ontwikkeling van cruciale AI-systemen. Voor de zorg is dat extra relevant, omdat het vaak gaat om gevoelige persoonsgegevens, publieke waarden en toepassingen die diep kunnen ingrijpen in onderzoek, diagnostiek en zorgverlening. De Nederlandse AI Fabriek lost dat vraagstuk niet in een keer op, maar versterkt wel de mogelijkheid om zelf kennis, infrastructuur en toepassingen op te bouwen.

Van losse toepassingen naar grotere zorgambities

Veel AI-toepassingen in de zorg zijn vandaag nog relatief afgebakend. Een algoritme beoordeelt een scan, een taalmodel vat een consult samen of een voorspelmodel signaleert een verhoogd risico bij een specifieke patiëntengroep. Zulke toepassingen kunnen waardevol zijn, maar de grootste ontwikkeling ligt waarschijnlijk in systemen die meerdere gegevensbronnen combineren en over langere tijd patronen herkennen.

Drie richtingen zijn daarbij bijzonder relevant.

• De eerste is meer voorspellende en preventieve zorg. AI kan helpen om eerder te zien welke patiënten een verhoogd risico lopen op ziekteprogressie, heropname of complicaties na een ingreep. Dat maakt het mogelijk om gerichter te monitoren of eerder in te grijpen, mits zulke modellen betrouwbaar worden ontwikkeld en klinisch goed worden gevalideerd.
• De tweede is persoonlijkere diagnostiek en behandeling. In bijvoorbeeld oncologie, cardiologie of zeldzame ziekten kan het waardevol zijn om beeldvorming, laboratoriumdata, moleculaire informatie en medische voorgeschiedenis gezamenlijk te analyseren. Voor zulke multimodale modellen is aanzienlijk meer rekenkracht nodig dan voor klassieke voorspelmodellen.
• De derde is versterking van zorg en onderzoek met generatieve AI. Generatieve AI kan professionals helpen om informatie sneller te ordenen, verslaglegging te ondersteunen of relevante gegevens uit grote hoeveelheden tekst te halen. Voor onderzoekers biedt dezelfde technologie kansen om patronen in complexe datasets te herkennen en nieuwe verbanden te vinden tussen klinische gegevens, beeldvorming en fundamenteel onderzoek.

Wie bepaalt wat er in de Nederlandse AI Fabriek gebeurt?

De Nederlandse AI Fabriek is geen voorziening van één instelling of één sector. Zij moet het nationale AI ecosysteem aanjagen. Publieke en private partijen kunnen straks onder voorwaarden voorstellen indienen voor het gebruik van rekenkracht en ondersteunende diensten. Projecten zullen moeten passen bij de missie van de Nederlandse AI Fabriek: maatschappelijk relevante, innovatieve AI-ontwikkeling met behoefte aan geavanceerde infrastructuur en expertise.

Voor de zorg betekent dit dat instellingen, onderzoeksconsortia en bedrijven kunnen aansluiten wanneer zij werken aan vraagstukken die inhoudelijk ambitieus zijn, substantiële rekenkracht vragen en bijdragen aan gezondheid, zorg of medisch onderzoek. De exacte Nederlandse governance, selectieprocedures en programmalijnen worden de komende periode verder ingevuld. Wel is duidelijk dat zorg één van de toepassingsdomeinen is waarop we de Nederlandse AI Fabriek nadrukkelijk willen richten.

Hoe participeert de zorg?

De zorg moet daarbij niet pas aansluiten wanneer de infrastructuur klaarstaat. Juist nu is het al belangrijk om relevante vragen scherp te formuleren. Welke AI-ontwikkelingen zijn zo belangrijk dat zij een nationale voorziening rechtvaardigen? Welke databronnen zijn daarvoor nodig? Welke consortia van ziekenhuizen, kennisinstellingen en bedrijven kunnen zulke vraagstukken oppakken? En hoe zorgen we ervoor dat ontwikkeling, validatie en uiteindelijke toepassing vanaf het begin met elkaar verbonden zijn?

Het UMCG ziet de Nederlandse AI Fabriek als een strategische kans voor zorg, onderzoek en innovatie. Vanuit Groningen wordt gewerkt aan de verbinding tussen de Nederlandse AI Fabriek en grote maatschappelijke AI-vraagstukken, waaronder gezondheid en medische technologie.

Als kwartiermaker voor het UMCG richting de Nederlandse AI Fabriek richt ik mij op die verbinding. Mijn rol is om te zorgen dat  we als organisatie en als zorgsector tijdig aan tafel zitten, scherpe ambities formuleren en goed voorbereid zijn om gebruik te maken van de mogelijkheden die de Nederlandse AI Fabriek biedt. Dat vraagt om het verbinden van onderzoekers, clinici, data-experts, bestuurders en bedrijven, en om het vertalen van grote zorg- en onderzoeksvragen naar kansrijke ontwikkeltrajecten.

Een krachtige bouwsteen, geen wondermiddel

De Nederlandse AI Fabriek kan de zorg en het medisch onderzoek helpen om een volgende fase in te gaan. Zij biedt rekenkracht en expertise op een schaal die voor veel afzonderlijke partijen niet haalbaar is. Zij kan de ontwikkeling van geavanceerde modellen versnellen, samenwerking over instellingen heen stimuleren en bijdragen aan een sterker Nederlands en Europees vermogen om zelf richting te geven aan AI.

Tegelijkertijd lost zij niet vanzelf de lastige vraagstukken rond AI in de zorg op. Voor werkelijke impact blijven goede data, interoperabiliteit, klinische validatie, privacybescherming, wet- en regelgeving, scholing van professionals en zorgvuldige implementatie onmisbaar. De beste AI-toepassing heeft nog steeds geen betekenis wanneer zij niet landt in het dagelijkse werk van zorgprofessionals, onderzoekers en organisaties. Implementatie en opschaling vragen meer dan techniek alleen. Zij raken ook aan gedrag, routines, vertrouwen, verantwoordelijkheden en de manier waarop werk in de zorg is georganiseerd.

De Nederlandse AI Fabriek is daarom geen eindpunt, maar een belangrijke nieuwe bouwsteen. Wanneer infrastructuur, medische kennis, data, onderzoek en samenwerking samenkomen, kan dat bijdragen aan betere preventie, persoonlijkere diagnostiek, slimmere ondersteuning van professionals en uiteindelijk betere zorg.