Verduurzaming van operatiekamers: de onzichtbare energieslurper in het plafond

De zorg staat voor een flinke verduurzamingsopgave – ook in operatiekamers. Want waar een heel team van zorgverleners in touw is om een patiënt succesvol door een operatie te leiden, wordt er een flinke hoeveelheid aan materialen, medicijnen en energie verbruikt. Met name voor energieverbruik is daarbij een duidelijke oorzaak aan te wijzen: het luchtbehandelingssysteem. Goed verstopt boven het plafond van de operatiekamer bevindt zich namelijk een groot buizencomplex dat voortdurend lucht aan- en afzuigt. Een onzichtbare energieslurper die makkelijk buiten beeld blijft, maar waar absoluut milieuwinst te behalen is.

Energieverbruik van luchtbehandeling

Luchtbehandelingssystemen veroorzaken tot wel 90% van het energieverbruik op operatiekamers. Dat heeft deels te maken met de grote hoeveelheden lucht die ze circuleren (tot wel 12.500 m³h^-1), maar vooral met het conditioneren van de ingeblazen verse buitenlucht naar de gewenste temperatuur en vochtigheidsgraad. Een energie-intensieve exercitie, waar bijvoorbeeld vaak aardgasverbranding bij komt kijken om stoom voor luchtbevochtiging op te wekken. Luchtbehandeling dient daarmee verschillende doeleinden: het verminderen van het aantal bacteriedeeltjes in de operatiekamerlucht, het borgen van overdruk, het reguleren van de temperatuur en het afvoeren van rook of gassen die schadelijk kunnen zijn voor medewerkers. 

De (minimum)eisen waar luchtbehandelingssystemen aan moeten voldoen zijn vastgelegd in Nederlandse NEN-standaarden en de richtlijn ‘Luchtbehandeling in operatiekamers’ van de Federatie Medisch Specialisten (FMS). Hoewel het te ver voert om de details daarvan te bespreken, is het noemenswaardig dat er in de laatste editie van de FMS-richtlijn (2022) een lijst is toegevoegd welk type operaties in welke ‘klasse’ operatiekamer uitgevoerd moeten worden. Daarbij wordt onderscheid gemaakt tussen “klasse 1+” operatiekamers, waarbij extreem schone lucht wenselijk is (ISO 5), en “klasse 1 of 2” operatiekamers, waarbij schone lucht volstaat (ISO 7). Onder de streep vertaalt dit verschil zich vooral in een grotere hoeveelheid toegevoerde lucht.

Effectieve besparingsmogelijkheden

Verschillende besparingsmogelijkheden kunnen het energieverbruik van luchtbehandeling effectief verlagen, zonder concessies te doen op huidige richtlijn. Dit zijn onder ander het terugschakelen van systemen buiten werkuren, het verruimen van de luchtvochtigheidsgrenzen naar 30-70% en het verminderen van de hoeveelheid ingeblazen verse buitenlucht tot 1000 m³h^-1. Het overige aandeel van de lucht wordt gerecirculeerd. Daarnaast kunnen ziekenhuizen differentiëren in de klasse-indeling van operatiekamers. Het besparingspotentieel van elk van deze maatregelen is beschreven in een rapportage van Landelijk Netwerk de Groene OK die eerder dit jaar verscheen, op basis van metingen in acht verschillende Nederlandse ziekenhuizen.

In de dagelijkse praktijk blijkt de toepassing van deze besparingsmogelijkheden echter sterk te variëren tussen ziekenhuizen. Terwijl een deel van de variatie bepaald wordt door verschillen in de bouw en leeftijd van systemen, is er ook invloed van lokale keuzes en instellingen. Zo heeft het overgrote deel van de Nederlandse ziekenhuizen al haar operatiekamers ingeregeld als klasse 1+ (dat wil zeggen: geschikt voor grote gewrichtsvervangende orthopedische chirurgie), terwijl dit voor ruim 90% van de operaties niet nodig is. Hoewel men daarmee wint aan uniformiteit en flexibiliteit qua planning, gaat het gepaard met een forse toename van energiegebruik – en dus: kosten en milieu-impact. Ook het aandeel verse buitenlucht is vaak dubbel zo hoog ingesteld als noodzakelijk.

Niet alleen techniek

Recent onderzoek vanuit het landelijke CAREFREE-project bevestigt dat de toepassing van energiebesparingsmogelijkheden niet alleen afhankelijk is van technische mogelijkheden. Zo blijkt de beschikbaarheid van in-house expertise en nauwe samenwerking tussen disciplines een belangrijke bijdrage te leveren aan succesvolle implementatie van energiebesparing. Verschillende ziekenhuizen hebben een ‘luchtbehandelingscommissie’, waarin infectiepreventie, techniek, operatiekamermanagement en soms clinici elkaar vinden. Zonder wederzijds begrip van gevreesde (of vermeende) consequenties, kom je al snel op de status quo uit: een overdosis luchtverversing. En dat terwijl differentiëren in klasse-indeling van operatiekamers, bijvoorbeeld, volledig conform wetenschappelijke consensus van de FMS-richtlijn is. Maar, dit moet wel goed op de logistiek van de werkvloer aansluiten.

Bestuurlijke prioriteit en enthousiaste individuen kunnen een sleutelrol vervullen in de organisatorische uitdaging om luchtbehandeling duurzamer te maken. Want, wanneer er veel disciplines ‘meebeslissen’, is er een grote kans dat de toepassing verzandt in een van de organisatielagen. In meerdere ziekenhuizen werd de verduurzamingsvraag aangeslingerd door clinici op de werkvloer – maar wel pas toen duidelijk werd dat het qua luchtbehandeling beter kon. Want, zo gaven veel onderzoeksdeelnemers aan, de gemiddelde medewerker op de operatiekamer weet maar weinig van het gevaarte in het plafond. Een gemandateerd projectleider en eventueel budget om aanpassingen te maken of expertise in te huren kan noodzakelijk zijn – met een goede terugverdienmogelijkheid op de energierekening.

Toekomst

Aangezien voorkomen nog altijd beter is dan genezen, is het ook cruciaal om duurzaamheid mee te nemen bij nieuwbouw of verbouwing van operatiecomplexen. Toekomstbestendig ontwerp met individueel instelbare luchtbehandelingssystemen en mogelijkheden om vraaggestuurd te werken spreken tot de verbeelding. Of een systeemkoppeling of een handmatige ‘knop’ op de operatiekamer daarvoor de beste oplossing is, staat nu nog ter discussie. Toch zullen we de komende jaren ook nog met de huidige systemen moeten werken, die wel meer dan dertig jaar mee kunnen gaan. Vanuit Landelijk Netwerk de Groene OK en het CAREFREE-project zullen de bevindingen daarom verder worden uitgewerkt en – waar mogelijk – vertaald in handvatten voor implementatie. Gelukkig hoeft dat enthousiaste individuen er natuurlijk niet van te weerhouden om zelf al aan de slag te gaan!

Behoefte aan meer informatie over energiebesparingsmogelijkheden voor luchtbehandeling op operatiekamers? Bekijk de rapportage en bijbehorende animatievideo op de website van Landelijk Netwerk de Groene OK.